تاریخچه نمایه سازی

به دلیل اینکه نمایه سازی در عرصه های مختلف مورد استفاده قرار میگیرد تاریخچه مشخصی برای آن وجود ندارد و در منابع مختلف به صورت های متفاوت نوشته شده است. بوجود آمدن دانشگاه ها در قرن سیزده و چهارده ، اختراع چاپ در قرن پانزده، تولید نشریات علمی و رشد آن از قرن هفده به بعد،ابداع روش های رده بندی در اواخر قرن هجده و انفجار اطلاعات در نیمه دوم قرن بیست. اگر به بررسی هر کدام از این موارد بپردازیم درمیابیم که هر کدام به نوعی بر پیدایش و تکامل نمایه و نمایه سازی تأثیر داشته اند.

 

ریشه یابی واژه نمایه

ریشه واژه نمایه از کلمه انگلیسی ایندکس گرفته شده که با نگاهی کوتاه با گذشته به این نکته میرسیم که حتی در مراحل اولیه تولید کتاب هم از واژه ایندکس استفاده می شد. البته مصادیق بیشتری داشت به طوری که به فهرست مندرجات و به دفتر ثبت مدارک حقوقی در زمان یونانیان نیز نام ایندکس گذاشته می شد.

تا زمانی که فن چاپ کتاب رواج نداشت، مانند امروز کتاب با این روش در دسترس مردم نبود و عادت کتاب خوانی هم رواج نداشت. اکثر مردم انجیل و قرآن را حفظ می کردند و قادر بودند قطعه های طولانی از آن ها را از حفظ بخوانند، اما با اختراع و رواج چاپ، تولید کتاب در اروپا و جهان سده به سده به صورت صعودی افزایش یافت که به منظور سرعت و سهولت دستیابی به اطلاعات، الزام به نمایه و نمایه سازی به وجود آمد.

سرعت انتشار کتاب، مقالات و نشریات علمی در قرن نوزدهم میلادی بالا رفت. در حدود ۲۰۰ سال پس از اختراع چاپ و برای اولین بار انتشار نشریات علمی در سال ۱۶۶۵ در لندن و پاریس به صورت همزمان انجام پذیرفت.رشد نشریات علمی قابل توجه است.

در نتیجه دسترسی به مقالات آنها نیاز به نمایه را بوجود آورد و در واقع شروع نمایه سازی نشریات ادواری به ایالات متحده آمریکا بر می گردد. ویلیام فردریک پول، بزرگترین نمایه را برای نشریات قرن ۱۹ میلادی تهیه کرد. کمپانی اچ دبلیو ویلسون از ۱۹۰۱ برای بسیاری از نشریات ادواری ایالات متحده آمریکا نمایه ای با عنوان “ریدرز گاید تو پریودیکال لیترچر” تهیه می کند

در کتاب  پیشگام اثر هنری ویتلی، این نویسنده در باب نمایه چیست نوشته است که اولین بار این واژه توسط رومی ها بکار گرفته شد که در آن زمان به معنای “کشف، افشا، جاسوس و خبرچین” مورد استفاده قرار میگرفت.

با توجه به گفته های ویتلی بیان واژه نمایه در زبان انگلیسی به معنای “فهرست مندرجات” و “راهنمای اثر” استفاده میشود. در کتاب “تاریخ شتابان بریتانیای کبیر” که در سال ۱۶۱۱ میلادی منتشر شده است اصطلاح “نمایه فهرست الفبایی” به کار گرفته شده است.

با توجه به نوشته های این کتاب متوجه میشویم که در ابتدا دو واژه نمایه و فهرست به صورت مترادف به کار می رفته اند، اما در زبان انگلیسی حاضر واژه فهرست به عنوان راهنمای مقدماتی با نظم شماره صفحه برای مندرجات کتاب استفاده می شود.

سابقه استفاده از نمایه به صورت کلی و کاربرد آن به مفهوم رایج امروزی در کتابداری به دوران رم باستان برمیگردد. نمایه در این دوران به نوار کوچکی گفته می‌شد که به طومارهای پاپیروس الصاق و بر روی آن، عنوان اثر و گاهی نام نویسنده نوشته می‌شد، به صورتی که شناسایی هر طومار بر روی قفسه به سادگی قابل اجرا بود و برای تشخیص آنها نیاز به بیرون آوردن نداشتند. 

 احتمال اینکه نظام‌های شناخته شده دستیابی به مجموعه مدارک، توسط فرهیختگان کتابخانه اسکندریه و در حدود ۳۰۰ سال قبل از میلاد به‌وجود آمده باشد هم بسیار زیاد است. در این کتابخانه برای سازماندهی آثار و گسترش ادبیات یونانی از الفبایی کردن استفاده می‌شد البته اگر بخواهیم ریشه این واژه را در مفهوم دقیق امروزی پیدا کنیم به گذشته های خیلی دور برنمیگردد. به این دلیل که اولاً در دوران باستان بیشتر نوشته‌ها به شکل طومار بود و طومارها فاقد صفحه ‌شمار بودند، به فرض هم که صفحه ‌شمار داشتند استناد عملی به آن ها مشکل و لازمه‌اش باز کردن طومار تا رسیدن به صفحه مورد نظر بود. دوما اگر کتاب مهمی در تعداد بالا تر از یک عدد نوشته می شد احتمال اینکه دو نسخه مثل هم باشند وجود نداشت. در نتیجه نمایه تنها می‌توانست به فصول یا پاراگراف‌ها، و نه دقیقآ صفحه، اشاره کند. تقسیم بندی های اینگونه نیز بسیار کم در متون به انجام می رسید.

 

انجام نمایه سازی توسط انتشارات

اکثر انتشارات امروزه سعی بر این دارند که در کنار خدمات چاپ و نشر که قالبا ارائه میکنند مانند صفحه آرایی، ویرایش فنی و تایپ و حروفچینی خدمات نمایه و نمایه سازی را نیز انجام می دهند. سایت پارسی نگاران با داشتن علم به گذشته و تاریخچه نمایه و ریشه یابی آن سعی بر آن دارد تا توانایی متخصصان خود انجام تمامی خدمات چاپ و نشر از جمله نمایه سازی را بالا ببرد و دانش خود را بروز نگهدارد همین امر باعث میشود شما بتوانید با اطمینان کامل تمامی کار های چاپی خود را برای چاپ کتاب و یا چاپ مقاله به ما بسپارید. سفارشات خود را به صورت آنلاین ثبت کنید تا کار شما به سهولت و با سرعت بیشتری انجام پذیرد.