ویرایش فنی، اولین گام برای ارتقای متن

ویرایش فنی بخشی از فرایند ویرایش متون است که بسیاری از بخش‌های آن در همه آثار باید اجرا شوند. اصلاح غلط‌های املایی، یکدست کردن رسم‌الخط، اصلاح نشانه‌گذاری جزء اصول اولیه کار ویرایش هستند که حتی در نوشتارهای بسیار ساده نیز باید اعمال و انجام شوند و به هیچ‌وجه حتی ویراستاران غیرحرفه‌ای هم نمی‌توانند آن را نادیده بگیرند.

به این بخش از روند آماده‌سازی کتاب در بیشتر مواقع در کشور ما پرداخته نمی‌شود. این وظیفه خطیر که به نوعی هم‌راستا با کار صفحه‌آرایی به آرایش متن می‌پردازد نگاهی جامع نیز به محتوای متن دارد.

در کشورهای توسعه‌یافته ویراستار فنی به بحث بهره‌وری کتاب نیز می‌پردازد و سعی می‌کند از حداقل مواد و کلمات برای بیان مفهوم بهره گیرد و در واقع حشو و زوائد را از بین ببرد تا هم در مصرف کاغذ صرفه‌جویی شود و هم خواننده در سریع‌ترین زمان ممکن به برداشت درست از جملات دست یابد.

بسیاری از استادان دانشگاه یا دانش‌آموختگان ادبیات فارسی گمان می‌کنند با صرف آشنایی با اصول زبان فارسی می‌توانند نوشته‌ای بی‌غلط و یکدست ارائه کنند، در صورتی که آشنایی با زبان فارسی فقط یکی از ابزارهای ویرایش فنی است و برای برای دقیق و درست انجام‌دادن ویرایش متن باید از آن فاصله داشت به این معنا که خود نویسنده چون با کلمات آشنایی بیشتری دارد معمولاً از دقت کافی برای تشخیص غلط‌های خود آگهی ندارد زیرا در متن غوطه‌ور شده است.

ویراستار در ویرایش فنی بر پایه و واحد کلمات به کار خود سامان می‌بخشد، برخلاف ویراستار محتوایی که جملات را اصل قرار دمی‌دهد.

از جمله مراحل ویرایش فنی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

یک‌دست کردن رسم‌الخط کلمات؛

اصلاح غلط‌های املایی؛

کنترل پاراگراف‌بندی؛ 

اصلاح یا اعمال نشانه‌گذاری‌های متن؛

یک‌دست کردن ضبط اعلام، اصطلاحات، آوانگاشت آن‌ها در صورت لزوم و آوردن معادل لاتین کلمات؛

اعمال قواعد عددنویسی، فرمول‌نویسی، اعراب‌گذاری و اختصارهای متنی؛

مشخص کردن حدود نقل‌قول‌ها، وارسی ارجاعات، درستی نشان مآخذ و پانوشت‌ها و یادداشت‌ها؛

بررسی کالبدشناسی اثر، شامل تمامی نمایه‌ها، جدول‌ها، نمودارها، تصاویر، عکس‌ها، فهرست مطالب، واژه‌نامه و غیره؛

کنترل اندازه و قلم حروف، عنوان فصل‌ها، بخش‌ها و زیربخش‌ها، سربرگ‌ها و نمونه‌خوانی.

 

در متون به اصطلاح راسته مانند متون ادبی، تاریخی، حقوقی، علوم سیاسی و تربیتی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی که صورت غالب نوشتار یکدست است و در آن‌ها تصویر، شکل، جدول، نمودار و … کمتر به‌کار می‌رود، فصل‌بندی، پاراگراف‌بندی و عنوان‌گذاری اهمیت خاصی دارد و با کمک این شیوه‌ها می‌توان خواننده را در یافتن موضوع موردنظر خود راهنمایی کرد.

تناسب حجم مطالب نیز از مواردی است که باید بررسی شود، مثلاً یک فصل پنج صفحه نباشد و فصل دیگر بسیار بیشتر باشد. نقش علائم سجاوندی و نشانه‌گذاری هم در القای معنا باید در نظر گرفت که این علائم در کتاب‌های به زبان انگلیسی بسیار ارزشمند هستند. معمولاً بعضی از این علائم و نشانه‌ها در بسیاری موارد نابجا به کار می‌روند و در انتقال پیام متن نارسایی ایجاد می‌کنند.

این علائم به دو دسته تقسیم می‌شوند:

اصلی شامل نقطه، ویرگول، نقطه‌ویرگول، دونقطه، نشانه پرسش، نشانه تعجب، نشانه تعلیق، نشانه نقل‌قول، خط و نیم‌خط هستند.

فرعی شامل پرانتز، قلاب یا کروشه، خط مورب، پیکان، ستاره هستند.